Παρασκευή, 10 Μαρτίου 2017

Το Αρχαίο Λαύριο - Η μακραίωνη ιστορία του Λαυρίου και των μεταλλείων του

ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 10-3-2017

spilia-kitsou





Του Νίκου Τσώνου**










Από το 1968 έως το 1975 στα Ανατολικά του λόφου (ύψ. 288 μέτρων) μικρό Ριπάρι στην Καμάριζα (σπηλιά του Κίτσου), πραγματοποιήθηκαν ανασκαφές από την Γαλλική ομάδα της αρχαιολόγου Nicole Lambert (συζύγου του τότε Δ/ντού της Γαλλικής Εταιρείας Μεταλλείων Λαυρίου).

Στο σπήλαιο ανακαλύφθηκαν, σε αλλεπάλληλα στρώματα, ποικίλα ευρήματα, όπως κόκκοι γύρεως, καμένα ξύλα, οστά 18 ανθρώπων, οστά διαφόρων ζώων, λίθινα, οστέινα και εξ οψιανού  εργαλεία και τμήματα όπλων. 
Επίσης βρέθηκαν αγγεία, φιάλες, αμφορίσκοι, κοχύλια κ.α.

Από την ανάλυση και την χρονολόγηση τους (με ραδιενεργό άνθρακα C14) αποδείχθηκε ότι το σπήλαιο είχε πρωτοκατοικηθεί προ 40.000 περίπου ετών.


Σε «στρώματα» της Κλασσικής περιόδου βρέθηκαν κομμάτια λιθάργυρου και πήλινο 
δοχείο κυπέλλωσης !

Στην νεώτερη εποχή (10ετία του 1860) έγινε το λημέρι του Κίτσου Nιβίτσα του ληστή, πρώην δασοφύλακα !

Ο αγαπητός Λαυριώτης Γιώργος Ν. Δερμάτης, Δόκτωρ Βιομηχανικής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Louvain-la-Neuve Βελγίου, χαρισματικός συγγραφέας και ακάματος ερευνητής της Λαυρεωτικής ιστορίας, σε ένα από τα εξαιρετικά πονήματά του «Τοπίο και μνημεία της Λαυρεωτικής» γράφει σχετικά «Τούτο το σπήλαιο σε διαφορετικές εποχές υπήρξε εστία των κυνηγημένων ανθρώπων. 

Εκεί ο άνθρωπος αγρίμι της προϊστορίας, εκεί ίσως οι παράνομοι δούλοι-μεταλλουργοί αγρίμια της κοινωνίας, εκεί οι ληστές του περασμένου αιώνα, αγρίμια του πολιτισμού βρήκαν καταφύγιο»!

Σε ανασκαφές στον λόφο Βελατούρι (1893), διαπιστώθηκε σε ανευρεθέντα μικρό οικισμό ότι οι νεκροί εθάπτοντο κάτω ή πέριξ των σπιτιών τους, σε λάκκους η αγγεία !

Μυκηναϊκός τάφος στο Λαύριο 

Αρχή του 19ου αιώνα στον Θορικό (προέρχεται από την λέξη Θορός που σημαίνει σπέρμα της γης δηλαδή μεταλλείο), στον δίκορφο λόφο Βελατούρι ο Βαλέριος Ν. Στάης [1857-1923], (ο αρχαιολόγος πού ταύτισε στο Σούνιο τον ναό του Ποσειδώνος, πού μέχρι τότε πιστευόταν ότι ήταν ο ναός της Αθηνάς), είδε μεταξύ άλλων ερειπίων 2 θολωτούς τάφους της Μυκηναϊκής εποχής (1900-1660 π.Χ.). 


 Περί το 1963 μετά από έρευνες και ανασκαφές Βέλγων και μετά Ελλήνων αρχαιολόγων, με την ανακάλυψη οικισμών και πλήθους ευρημάτων (πλυντήρια μεταλλείων, είσοδοι γαλαριών υπολείμματα προϊόντων και υπ/ντων μεταλλουργίας, λιθάργυρος(PbO), μόλυβδοs( Pb), αγγεία, επιγραφές, εργαλεία κτερίσματα, όστρακα, ίχνη αμαξών κ.α.) αποδείχτηκε ότι οι αρχαίοι κατοίκησαν την περιοχή κι 'εκμεταλλεύονταν τα μεταλλεύματα της από τα προϊστορικά χρόνια.

Δίπλα 30 μέτρα από το αρχαιότερο Ελληνικό θέατρο (600 π.Χ) στους πρόποδες του λόφου Βελατούρι ευρέθη στοά εξόρυξης Αργυρομολυβδούχων μεταλλευμάτων επιφανειακής μεταλλοφόρας- 1ης επαφής, πού λειτούργησε πριν το 2.500 π.Χ.


Στην κορυφή υπάρχουν Μυκηναϊκά ερείπια και τάφοι.


Στα μέσα του λόφου, ερείπια οικισμού της Γεωμετρικής περιόδου (1050 π.Χ.) πού αργότερα (990-300 π.Χ.) έγινε νεκροταφείο. Πέριξ της πεδιάδας του Ν/Δ Θορικού μεταξύ των αγρών πού λόγω ύπαρξης πηγαδιών καλλιεργούσαν κι' έτρεφαν λίγα ζώα, ευρέθησαν λείψανα Δωρικού ναού (480 π.Χ.) πού θεωρείται ως ναός της Δήμητρας και της κόρης και εργαστήριο -συγκρότημα πλυντηρίων κλπ.


Μέσα σε προστατευμένο περίβολο του τωρινού εργοστασίου της ΔΕΗ υπάρχουν κάμινοι τήξης αργυρούχου μόλυβδου.


Ο σπουδαίος Αρχαιολόγος και Έφορος Αρχαιοτήτων Αττικής Ευθύμιος Μαστροκώστας με σθένος και μεράκι πραγματοποίησε σε μέρες δύσκολες (δικτατορία) τις ανασκαφές στον εν λόγω χώρο στον Θορικό το 1969 και διέσωσε τις αρχαίες καμίνους !


Τις πρώτες πληροφορίες για την Ελληνική Μεταλλεία μας δίνουν ο ύπατος των ποιητών του κόσμου Όμηρος (800-724 π.Χ.) και ο ποιητής Ησίοδος (790-730 π.Χ.).

Τα έργα τους περιέχουν στοιχεία πού φωτίζουν την δραστηριότητα γύρω από τα μέταλλα των συγχρόνων τους αλλά και προηγουμένων γενεών αφού “ενσωμάτωσαν” σ'αυτά παραδόσεις από το παρελθόν, καλύπτοντας έτσι και προϊστορικούς χρόνους!


orikta 
 Ο συγγραφέας -φιλόσοφος Θεόφραστος (372-287 π.Χ.) έδωσε στην ανθρωπότητα την πρώτη επιστημονική εργασία για τα μέταλλα και ορυκτά στο διασωθέν «Περί λίθων» τμήμα, την οποία ο καθηγητής Ορυκτολογίας-Πετρολογίας και Κοιτασματολογίας Γ.Π. Μαρίνος χαρακτήρισε μνημειώδη πού παρέχει αντικειμενική εικόνα για τις γνώσεις των αρχαίων !




H εντατική μεταλλευτική εκμετάλλευση στην Λαυρεωτική πραγματοποιήθηκε από τα μέσα του 6ου π.Χ αιώνα και ιδιαίτερα τον 5ο και 4ο π.Χ. αιώνα. Περί τον 3ο αιώνα αρχίζει η παρακμή και τον 1ο π.Χ. αιώνα εγκαταλείπεται.


Η συγκέντρωση των μεταλλευμάτων στα εδάφη της Λαυρεωτικής ευρίσκεται σε γρανιτικές φλέβες και σε ετερογενείς επαφές(contacts) μαρμάρου-σχιστόλιθου. 


Η μικτή δε μεταλλοφορία της απαρτίζεται από 2 μεγάλες κατηγορίες :

Α. Τα μικτά θειούχα, τα λεγόμενα B.P.G. από τα αρχικά του Blende ZnS (Σφαλερίτη)- Pyrite FeS2(Σιδηροπυρίτη)- Galene PbS (Γαλένας ή Γαληνίτη) και των Οξειδωμένων θειούχων: Κερουσίτης PbCO3, Σμιθσονίτης ZnCO3 Καλαμίνα, Μαλαχίτης κλπ.


Β. Τα Σιδηρομαγγανιούχα. Πού οξειδούμενα παρέχουν 2Fe2O3.3H2O =Λειμωνίτη και MnO2 = Πυρολουσίτη.


Το Λαυρεωτικό ασήμι ήταν για την Αθήνα πηγή πλούτου, πολιτισμού αλλά και πολεμικής ισχύος. Γι αυτό οι αρχαίοι μεταλλευτές πρόγονοί μας προτιμούσαν την «αργυρίτη γή»= Αργυρομολυβδούχα μεταλλεύματα Γαληνίτη και Κερουσίτη.


Στην εποχή του Νομοθέτη, φιλοσόφου και ποιητή Σόλωνα [640-559 π.Χ] τα μεταλλεία του Λαυρίου δεν ήσαν ιδιαίτερα παραγωγικά.

Το 538 π.Χ. ο Πεισίστρατος [600-527 π.Χ.] όταν επέβαλλε την τυραννίδα του, δηλαδή την δια της βίας ή απάτης αποκτώμενη εξουσία πού ασκείται αυθαίρετα και δεσποτικά, φρόντισε επ'όφελος των Αθηνών να εκμεταλλευτεί οικονομικά τα ιδιωτικά εκείνη την εποχή μεταλλεία της Λαυρεωτικής, έχοντας προσωπική εμπειρία, όταν κατά την δεύτερη 10χρονη εξορία του εργάσθηκε και πλούτισε στα μεταλλεία του Παγγαίου αλλά και από την μετέπειτα αγορά-παραχώρηση- κάποιων μεταλλοφόρων εδαφών της Λαυρεωτικής.


εξόρυξη μεταλλευμάτων από δούλους στο Λαύριο 


Σταθμό στην ιστορία της Λαυρεωτικής αποτέλεσε η περίοδος 480-450 π.Χ. που εκ της σπουδαίας ανακάλυψης της 3ης επαφής στην Μαρώνεια (Καμάριζα) το 483 π.Χ με πλουσιότερο και περισσότερο μετάλλευμα, διπλασιάσθηκαν (από 100 σε 200 τάλαντα) τα έσοδα των Αθηνών.




 



Τα μεταλλεύματα εξορύσσονταν αποκλειστικά από δούλους (ανδράποδα) μεταλλωρύχους και όχι από ελεύθερους πολίτες, πού εργάζονταν μόνον ως εργοδηγοί, επιστάτες παραγωγής, ερευνητές μεταλλείων και ως εργάτες μόνον σε ανώδυνες ειδικότητες.
Οι πολύπαθοι δούλοι ήσαν ξένοι ή και Έλληνες αιχμάλωτοι πολέμου ή προέρχονταν από τα δουλοπάζαρα.


Την περίοδο αυτή ο στρατηγός και πολιτικός Θεμιστοκλής [528-462 π.Χ.] έπεισε την Eκκλησία του Δήμου των Αθηναίων να ψηφίσει «τον Ναυτικό Νόμο του» και ν' αναστείλει την αυξημένη Κρατική παροχή προς τους Αθηναίους πολίτες (μη άμεσα αρχικά δυναμένους ν' αντιληφθούν την διορατικότητα του μεγάλου αυτού ανδρός), και να την «κρατήσουν» για την κατασκευή 100 τριηρών (πολεμικά πλοία) για την αντιμετώπιση των Περσών. 

Ο ευφυής Θεμιστοκλής, με το περίφημο «Άκουσον μεν πάταξον δε», με επιμονή διέκοπτε τον ναύαρχο Κορίνθου Αδείμαντο και υποστήριζε ενθέρμως «ο στόλος των Ελλήνων να παραταχθεί στην Σαλαμίνα» και όχι στον Ισθμό της Κορίνθου...

Σύντομα δε κατασκευάσθηκαν άλλες 80 περίπου Αθηναϊκές από τα κέρδη του Λαυρεωτικού αργύρου, ενώ προστέθηκαν 165 περίπου από τους συμμάχους και 5 πεντηκόντοροι –για μεταφορά στρατιωτών και υλικού πολέμου.

ναυμαχία της Σαλαμίνας 
















Έτσι φθάνουμε στα ξημερώματα της 22/9/480 π.Χ. όπου στόλος 365 τριηρών συν 5 πεντηκοντήρων πληρουμένων εξ 85.000 ενωμένων επιτέλους Ελλήνων- πολιτών και όχι δούλων- πανέτοιμων κι' αποφασισμένων να πέσουν μέχρι ενός, με σάλπιγγες και ουρανόμηκες εν ρυθμώ φωνές έστελναν στους Πέρσες προτού καν δουν τον Ελληνικό στόλο, το τι μέλλει γενέσθαι-μήνυμα, δια του παιάνος : «Ω παίδες Ελλήνων ίτε ελευθερούτε πατριδ'ελευθερούτε δε παίδας, γυναίκας, Θεών τε πατρώων έδη θήκας τε προγόνων νύν υπέρ πάντων αγών».

Μέχρι το βράδυ οι Έλληνες υπό τον Θεμιστοκλή και υποναύαρχο τον Σπαρτιάτη Ευρυβιάδη (πού στο κρίσιμο πολεμικό συμβούλιο τελικά «άκουσε και δεν ..πάταξε» τον ευφυή Θεμιστοκλή), καταναυμάχησαν στην Σαλαμίνα τον Περσικό στόλο των 800 περίπου πολεμικών κ.α. πλoίων του Ξέρξη του Α΄(519-456 π.Χ.) που παρακολουθούσε την ναυμαχία από το όρος Αιγάλεω.


Εκτός των Περσών και άλλων διαφόρων φυλών στο πλήρωμα ορισμένων πλοίων υπήρχαν και οι καταναγκαστικά στρατολογημένοι Ίωνες και Κάρες.


Στην άτακτη υποχώρηση τους οι Πέρσες δέχθηκαν σφοδρή επίθεση στο στενό της Ψυττάλειας-Κοινοσούρας από Αιγινήτες και Σπαρτιάτες και συνετρίβησαν
 

Οι απώλειες αυτής της αναμέτησης ήταν: 40 Τριήρεις Ελλήνων και 200 Περσικά πλοία και μεγαλύτερες σε έμψυχο δυναμικό -εν σχέσει με τα πλοία- απώλειες, διότι πολλοί Πέρσες των οποίων τα πλοία διεμβολίζονταν από τις Ελληνικές τριήρεις έπεφταν στην θάλασσα και πνιγόντουσαν διότι αφ'ενός μεν οι περισσότεροι δεν γνώριζαν να κολυμπούν, αφ'ετέρου δε επειδή φορούσαν βαριές πολεμικές στολές.

Ο Θεμιστοκλής δικαιώθηκε πανηγυρικά αφού η ναυμαχία της Σαλαμίνας υπήρξε η αρχή του τέλους της εκστρατείας των Περσών. 


Σχετικά αναφέρει ο Θουκιδίδης: «Οι Μήδοι ανεχώρησαν εκ της Ευρώπης νικηθέντες και ναυσί και πεζώ υπό Ελλήνων».
Δήλια συμμαχία 


Ο Κων.Ηλ.Κονοφάγος [1912-1989] Αρχιμηχανικός της Γαλλικής Εταιρείας Μεταλλείων Λαυρίου, ακολούθως Πρύτανης του Ε.Μ.Π, και μετέπειτα Υπουργός Βιομηχανίας κι'Ενέργειας, αλλά ταυτόχρονα και θερμός μελετητής της αρχαίας ιστορίας μας, στο βιβλίο του «Αρχαίο Λαύριο” (σελ.96-98) γράφει: 

“Το 478-477 π.Χ. η Αθήνα αποδέχεται την ηγεμονία πού της προσφέρουν οι ιωνικές πόλεις. 




Έτσι γεννιέται «η Δήλια συμμαχία» της οποίας τα μέλη προσφέρουν σε καθορισμένες αναλογίες χρήματα και πλοία για την αντιμετώπιση των πολέμων. Τα χρήματα κατατίθενται σε κοινό ταμείο στην Δήλο. Η Αθήνα αναλαμβάνει έτσι ένα μεγάλο σκοπό. Να ηγηθεί μίας δυνάμεως πού θα γέμιζε το κενό πού άφησαν οι Πέρσες στο Αιγαίο και στον Εύξεινο Πόντο και πού θα εξασφάλιζε την ελευθερία των Ελληνικών αποικιών της Ιωνίας... “
 

Το 454 π.Χ. ο Περικλής μεταφέρει το ταμείο τής Συμμαχίας της Δήλου, από την Δήλο στην Αθήνα, στην Ακρόπολη. πού περιείχε τουλάχιστον 6.000 αργυρά τάλαντα

Ένα θησαυρό για την εποχή, στον οποίο προστίθενται και τ' άλλα έσοδα του κράτους της Αθήνας, μεταξύ των οποίων και τα έσοδα από το ασήμι του Λαυρίου»

Με την ευκαιρία αναφέρουμε ότι η νομισματική χρήση των μετάλλων πρωτοπαρουσιάστηκε στην Βαβυλωνία όπου τα βασικά μέσα ανταλλαγής ήσαν ο Χρυσός και ο Άργυρος (Ασήμι) σε σφραγισμένους ράβδους.

Κατά την παράδοση πρώτος έκοψε νομίσματα ο βασιλιάς του ‘Αργους Φείδων τον 7ο π.Χ αιώνα στην υποτελή του τότε Αίγινα.


Παλαιότερα αντί νομισμάτων χρησιμοποιούσαν πλακίδια ή σφαιρίδια από χαλκό ή άργυρο ή ήλεκτρο= (φυσικό μίγμα ασημιού-χαλκού) και οβελούς ή οβολούς, λεπτές μικρές ράβδους από σίδηρο. 


Τα μικρής αξίας νομίσματα όπως το όγδοο του οβολού στην Αθήνα συνήθως γίνονταν από χαλκό. O Aττικός ασημένιος στατήρας ισοδυναμούσε με 2 δραχμές , η μνα με 100 δρχ. και το τάλαντο με 6.000 δρχ.

Χρυσός στατήρας κόπηκε για να συναγωνιστεί τον περσικό Δαρεικό και ισοδυναμούσε με 20 δαρεικούς. Κατά τους χρόνους της Αθηναϊκής συμμαχίας 6ος π.Χ. αιώνας οι πόλεις πού υπάγονταν σε αυτή έπαψαν να κόβουν δικά τους νομίσματα και χρησιμοποιούσαν όλες τα Αθηναϊκά.


Στους Μακεδονικούς χρόνους οι Φιλίππιοι και οι Αλεξανδρειοι αντικατάστησαν τους στατήρες όλων σχεδόν των πόλεων.


Ο Μ. Αλέξανδρος καθιέρωσε τον «μονομεταλλισμό» του ασημιού διατιμώντας τον χρυσό Μακεδονικό στατήρα 50 Αττικές δραχμές.


Τα ωραιότερα αρχαία Ελληνικά νομίσματα θεωρούνται τα Αττικά 10δραχμα επί Κίμωνος σε ανάμνηση της μάχης του Μαραθώνα.


Την Άνοιξη του 472 π.Χ. ανεβαίνει στην θεατρική σκηνή το αθάνατο έργο του μεγάλου δραματικού ποιητή Αισχύλου[525-456 π.Χ.] «Πέρσαι» με δαπάνη των λειτουργών-χορηγών Θεμιστοκλή[528-462 π.Χ.] αλλά του νεαρού τότε Αθηναίου πολιτικού Περικλή [490-429 π.Χ.]. 

Σε μια σκηνή του έργου ο Πέρσης αγγελιοφόρος φθάνει στα Σούσα στο παλάτι για ν' αναγγείλει τα δυσάρεστα στην βασίλισσα Άτοσσα μητέρα του Ξέρξη, πού εκείνη την στιγμή ρωτά τον χορό(ομάδα) από γηραιούς Πέρσες «από πού αντλούν οι Αθηναίοι την στρατιωτική τους δύναμη » κι' αυτοί απαντούν: 

«ΑΡΓΥΡΟΥ ΠΗΓΗ ΤΙΣ ΑΥΤΟΙΣ ΕΣΤΙ ΘΗΣΑΥΡΟΣ ΧΘΟΝΟΣ» δηλ.«Έχουν μια φλέβα αργύρου στα σπλάχνα της γης τους που είναι θησαυρός» εννοώντας την Λαυρεωτική.

Την περίοδο αυτή πού ονομάσθηκε «Χρυσούς αιών του Περικλέους» τα κέρδη από το ασήμι της Λαυρεωτικής, ευνόησαν συν τοίς άλλοις την ανάπτυξη της Επιστήμης και της Τέχνης με επακόλουθο την εμφάνιση τού «απάντων σοφότατου» Σωκράτη 469-300 π.Χ, του τραγικού ποιητή Σοφοκλή 496-406 π.Χ., του ιστορικού Ηρόδοτου 484-410 π.Χ, του κορυφαίου ανδριαντοποιού Φειδία 500-431 π.Χ κι' άλλων μεγάλων ανδρών της αρχαιότητας των οποίων τα έργα και το πνεύμα φωτίζουν εκτυφλωτικά την Ανθρωπότητα μέχρι σήμερα!


Πελοποννησιακός πόλεμος 


Το 431 π.Χ. ξεκινά ο καταστροφικός για όλους τους Έλληνες εμφύλιος Πελοποννησιακός πόλεμος πού διήρκησε ως το 404 π.Χ. και κατέλυσε την Αθηναϊκή Δημοκρατία για 27 χρόνια!
Έναν χρόνο μετά την έναρξη του πολέμου, εμφανίζεται επιδημική λοιμώδης ασθένεια προερχόμενη από το μικρόβιο σαλμονέλα






 Ο θανατηφόρος λοιμός ήταν ένας αστάθμητος παράγων, που πλήττει την Αθήνα 430-429 π.Χ. και αναφέρει ο επίσης προσβληθείς απ'αυτήν Θουκυδίδης. Ο ίδιος λοιμός επανήλθε μετά 2 χρόνια το 427-426 π.Χ. πού εξαφάνισε 30.000 Αθηναίους δηλ. περίπου το 1/3 των Αθηναίων μεταξύ των οποίων και τον Περικλή και τους 2 γιους του [429 π.Χ.]

Με την εισβολή των Σπαρτιατών το 421 π.Χ υπήρξε αισθητή πτώση της παραγωγής των Λαυρεωτικών Μεταλλείων, αφού πολλοί δούλοι δραπέτευσαν στην Σπάρτη, με την πειστική προφανώς παρότρυνση των Σπαρτιατών ότι, μαζί με τους είλωτες θα απασχολούντο σε γεωργικές ως επί το πλείστον εργασίες και όχι στην κόλαση των Λαυρεωτικών μεταλλείων. 

Οι συνθήκες στα ορυχεία ήσαν εφιαλτικές, μη δίνοντας περιθώρια ζωής στους δούλους μεταλλωρύχους πάνω από 5-6 χρόνια!

Την ίδια εποχή πού συνάπτεται η Νίκειος Ειρήνη από 421 έως 414 π.Χ, η Αθήνα κατοικείτο από 80.000 ελεύθερους πολίτες (μαζί με γυναικόπαιδα ), 21.000 μετοίκους και περίπου 100.000 δούλους (άνδρες -γυναίκες-παιδιά).


Ο πλούσιος στρατηγός των Αθηναίων Νικίας (που σκοτώθηκε το 413 π.Χ. στην εκστρατεία κατά της Σικελίας) είχε στην κατοχή του 1.000 δούλους που τους νοίκιαζε στα Μεταλλεία της Λαυρεωτικής.


Το 413 π.Χ. με την κατάληψη της Δεκέλειας 20.000 περίπου δούλοι δραπετεύουν και καταλήγουν στην Σπάρτη. Πολλοί εκ των οποίων εργάζονταν στα μεταλλεία του Λαυρίου, τα οποία σχεδόν σταματούν, αφού οι ελεύθεροι πολίτες δεν εργάζονταν στις εξορύξεις μέσα στις στοές αλλά σε εργασίες επιφανείας δηλ. σε πλυντήρια, σε καμίνους κλπ.


Οπότε το 407 π.Χ. ελλείψει αργύρου αναγκάσθηκαν να κόψουν χρυσά νομίσματα και χάλκινα το 406 π.Χ από τα αναθήματα της Ακρόπολης


Το 403 π.Χ. μετά την εκδίωξη των τριάκοντα τυράννων (πολιτική μερίδα Αθηναίων αριστοκρατών εχθρών της Δημοκρατίας και φίλοι των Λακεδαιμονίων πού επί 8μηνον διοίκησαν αυταρχικά την Αθήνα) επανέρχεται η Δημοκρατία και ανασυγκροτείται η Αθηναϊκή οικονομία.


Ο Πειραιάς γίνεται μεγάλο εμπορικό λιμάνι, τα Αθηναϊκά προϊόντα πωλούνται σε όλη την Μεσόγειο και το Αθηναϊκό τετράδραχμο γίνεται παντού δεκτό. 


Την περίοδο αυτή υπάρχουν οι μεγάλοι οικονομολόγοι Καλλίστρατος [373-361], Εύβουλος [342-335] και Λυκούργος [338-325]. Έτσι επί Καλλίστρατου πού ήταν και γνώστης της αξίας του αργύρου, το Λαύριο γνώρισε περίοδο μεταλλευτικής ακμής, αφού φρόντισε για την οργάνωση των Μεταλλείων και την διάφανη σχέση Πολιτείας και ιδιωτών επιχειρηματιών μεταλλευτών, με την βοήθεια της εφαρμογής των περίφημων -μέχρι σήμερα- «περί μεταλλείων Νόμων».

archaio-lavrio 



Η διάρκεια για την πώληση (παραχώρηση-μίσθωμα) ενός μεταλλείου από το Κράτος των Αθηνών στον ιδιώτη-επιχειρηματία κυμαινόταν ανάλογα με το είδος του.
 





Αν ήταν εργάσιμο «καινοτόμο-ανασάξιμο ή προς έρευνα» δηλαδή προορισμένο για νέα εξόρυξη- δυνάμενο να ξαναδουλέψει, η «πώληση» του διαρκούσε 3 χρόνια. Αν δε ήταν συγκεχωρημένο δηλ. σχεδόν έτοιμο προς επανεκμετάλλευση και παραγωγή , η πώλησή του είχε διάρκεια 7-10 χρόνια.(ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΛΑΥΡΙΟ του Κ. Η. Κονοφάγου )

Ο Αθηναίος ιστορικός, φιλόσοφος και συγγραφέας Ξενοφών 430-354 π.Χ. στο έργο του «Περί προσόδων» ή «Ξενοφώντος πόροι» το 355 π.Χ. γράφει :«Υπάρχει στην Αττική έκταση γης η οποία αν μεν σπαρθεί δεν αποφέρει καρπούς, εάν όμως εκσκαφθεί για την ανεύρεση μετάλλων τρέφει πολύ περισσότερους απ' όσους θα έτρεφε αν παρήγαγε σιτάρι. 


Κατά θεία παραχώρηση αυτή ή έκταση της Αττικής περιέχει άργυρο»

Το 338 π.Χ. μετά την επικράτηση των Μακεδόνων, το Λαύριο επλήγη οικονομικά από τον ανταγωνισμό των πλουσίων μεταλλευμάτων της περιοχής Κρηνίδες του Παγγείου όρους, πού το 365 π.Χ είχε καταλάβει ο Φίλιππος ο Β΄ [386-336 π.Χ.] και είχε οργανώσει την παραγωγή χρυσού και αργύρου.

Περί το 336 π.Χ. αρχίζει η παρακμή της εκμετάλλευσης των μεταλλείων του Λαυρίου. Αργότερα ο γιος του Μέγας στρατηλάτης Αλέξανδρος [356-323 π.Χ.] εξέδωσε το χρυσό Μακεδονικό νόμισμα πού εκτόπισε το ασημένιο τετράδραχμο του Λαυρίου. 


Η ονομασία Λαύρειον προέρχεται από τη λέξη Λαύρα που σημαίνει στοά, στενό πέρασμα, μεταλλείο). Το ασήμι πλέον παραγόταν σε μικρές ποσότητες και με υψηλό κόστος .

Περί το 318 π.Χ.το Λαύριο ζωντανεύει με κάποιες εξορύξεις, επί Δημητρίου Φαληρέως (350-280 π.Χ.) ρήτορα, συγγραφέα και φιλοσόφου, πού υπό τον Κάσσανδρο κυβέρνησε την Αθήνα επί 10 έτη [317-308 π.Χ]. Δραστηριοποιήθηκε στον Οικονομικό και Νομοθετικό τομέα, αναβιβάσας τις ετήσιες προσόδους σε 1.200 τάλαντα!

Στην απογραφή δε πού διενήργησε το 309 π.Χ. στην Αθήνα ευρέθη ότι στην Αττική κατοικούσαν 21.000 ελεύθεροι πολίτες, 10.000 μέτοικοι και 400.000 δούλοι! 


Η απογραφή αυτή περιλάμβανε μόνο τους άνδρες ελεύθερους και μετοίκους και όλους τους δούλους κάθε φύλου και ηλικίας επειδή τους θεωρούσαν ως κτήματα. (Το τελευταίο νούμερο αμφισβητείται από ορισμένους μελετητές. Βλέπε κείμενο σε www. κosmopolitis.se «Οι δούλοι δια μέσου των αιώνων»)!

Μετά το 307 π.Χ. δεν γίνονται νέες πωλήσεις [παραχωρήσεις] μεταλλείων.
Από τον περιηγητή Παυσανία αναφέρεται ότι κατά τον 2ο μ.Χ. αιώνα οι μεταλλευτικές δραστηριότητες στο Λαύριο είχαν σταματήσει.


Το 146 π.Χ τα μεταλλεία αποκτήθηκαν από τους Ρωμαίους. Παρόλ' αυτά οι εργασίες συνεχίσθηκαν και το Λαύριο αναζωογονήθηκε με την κοπή αργυρών τεράδραχμων των λεγόμενων new style (νέου στυλ) πού είχαν πάλι την γλαύκα από την μία όψη και από την άλλη την θεά Αθηνά και ήσαν του ίδιου μεν βάρους αλλά λεπτότερα στο πάχος και επομένως ελαφρά μεγαλύτερης διαμέτρου από τα προηγούμενα.

Τα νέα αυτά ασημένια τετράδραχμα κυκλοφόρησαν κι' επιβλήθηκαν σ' όλη την Μεσόγειο!

Το 134, 104 και 102 π.Χ. ήταν οι περίοδοι επαναστάσεων των δούλων μεταλλωρύχων στο Λαύριο.

Ο ιστοριογράφος Διόδωρος Σικελιώτης[90-21 π.Χ.] και ο εξ Απαμείας φιλόσοφος και διδάσκαλος του Κικέρωνα Ποσειδώνιος, αναφέρουν ότι επαναστάτησαν 1.000 δούλοι, σκότωσαν τους φρουρούς τους, κατέλαβαν το φρούριο του Σουνίου και για να τραφούν λεηλάτησαν την Αττική.


Γεγονός είναι ότι, μαζί με τις άλλες αρνητικές συγκυρίες, «η απώλεια των δούλων, της μοναδικής πηγής εξορυκτικής και όχι μόνον ενέργειας», σήμανε και το οριστικό τέλος των μεταλλείων της Λαυρεωτικής!


Οι δύσμοιροι δούλοι αργότερα βρήκαν παρηγοριά στο φως της Ανατολής του Χριστιανισμού, της θρησκείας της αγάπης και της ισότητας πού στη πάροδο του χρόνου συντέλεσε στην διαμόρφωση ριζικών μεταβολών των κοινωνικών συστημάτων. 

Έτσι η δουλεία σταδιακά καταργήθηκε, στις νέες κοινωνίες αποκαταστάθηκε η θέση της γυναίκας, των αναπήρων και των ηλικιωμένων, πού κατά την Αρχαιότητα θεωρούντο άχρηστα κι' επιβλαβή στοιχεία στο κοινωνικό σύνολο!

Ο Κων. Κονοφάγος υπολόγισε ότι η συνολική παραγωγή των αρχαίων Ελλήνων «σ' όλους τους π.Χ. αιώνες» ανήλθε σε 3.500 t. Ag [αργύρου] & 1.400.00 t. Pb [μολύβδου].
To 86 πΧ. οι Αθηναίοι συντάσσονται με τον Πόντιο βασιλιά Μιθριδάτη αλλά την 1/3/ 86 π.Χ. η Αθήνα λεηλατείται από τον Ύπατο Σύλλα [138-78 π.Χ.], ο οποίος μεταξύ άλλων σύλησε και τα ιερά της Ολυμπίας και Επιδαύρου!

Το 27 π.Χ. επί του Ρωμαίου αυτοκράτορα Αυγούστου Γάιου Ιούλιου Καίσαρα του Οκταβιανού [63 π.Χ.-14 μ.Χ] η Ελλάδα γίνεται Ρωμαϊκή επαρχία με το όνομα Αχαΐα και παραμένει έτσι για πολλά χρόνια υπό την Ρωμαϊκή ειρήνη [PAX-ROMANA]

Το 40 μ.Χ. ο Pomponius Mela γράφει «Θορικός και Βραυρών πού ήταν κάποτε πόλεις και τώρα είναι ονόματα...» Όταν ο γνώστης της αρχαίας τεχνικής κατεργασίας αργυρούχου μολύβδου, γεωγράφος ιστορικός και φιλόσοφος Στράβων[65 π.Χ – 23 μ.Χ] επισκέφθηκε το ΛΑΥΡΙΟ βρήκε τα μεταλλεία εξαντλημένα και κάποιους να επεξεργάζονταν αποθέματα των παλαιών σκωριών και εκβολάδων παράγοντας μικρές ποσότητες αργύρου.

Επί εποχής Ιουστινιανού η Αγία Σοφία διακοσμήθηκε και από το ασήμι του Λαυρίου (πού τότε παραγόταν από τις σκωρίες και τις εκβολάδες) όπως γράφει το 563 μ.Χ ο αξιωματούχος αυλικός του Βυζαντίου Σιλεντάριος Παύλος: «Ενθάδε Παγγαίοιο ράχις και Σουνιάς άκρη αργυρέας ώιξεαν όλας φλέβας» Δηλ. «Εδώ η ράχη του Παγγαίου και το ακρωτήρι Σούνιο άνοιξαν όλες τις φλέβες του αργύρου».

Ξεχασμένο όλους σχεδόν τους μ.Χ αιώνες (Σιγή από τον 7ο μ.Χ. αιώνα έως το 19ο μ.Χ. αιώνα -διάρκειας 1250 χρόνων), το Λαύριο δέχεται ξένους και Έλληνες διανοούμενους, κάποιοι εκ των οποίων παρ' ότι γνώριζαν ότι το Λαύριο ήταν αργυρεία των Αθηνών από κείμενα του ιστορικού Ηρόδοτου 484-410 π.Χ, Αριστοτέλη 445-386 π.Χ, Στράβωνα 65-πΧ-23 μ.Χ και Παυσανία, τα ανέφεραν απλώς, επικεντρώνοντας την προσοχή τους στα τοπία της Λαυρεωτικής φύσης. 

Έτσι τo 1675-76 oι J.Spon & G.Wheler επισκέφθηκαν μεταξύ άλλων περιοχών και το ΛΑΥΡΙΟ, θαύμασαν την βλάστηση της περιοχής αλλά δεν ανέφεραν τίποτα για τις αρχαίες σκωρίες-εκβολάδες].

O Chandler δημοσιεύει «Μαγευτικοί λόφοι καλυμμένοι από πυκνή βλάστηση υψώνονταν αμφιθεατρικά από την παραλία του ΛΑΥΡΙΟΥ προς το εσωτερικό».


Ο Leake γράφει :Η κοιλάς του Θορικού παρουσιάζει αντίθεσιν αξιοσημείωτον προς την ξηρότητα των πέριξ. Προς Βορράν του Σουνίου η παραλία είναι πετρώδης και γυμνή , οι δε λόφοι κεκαλυμμένοι ως επί το πλείστον εκ θάμνων.


Γενικά οι περιηγητές , δεν αντελήφθησαν την αξία στην θέα των αρχαίων επιφανειακών μεταλλουργικών υποπροϊόντων, γι' αυτό και δεν προέβησαν σε κάποια σχετική αναφορά η πρόταση για την εκμετάλλευσή τους.


Τα νεώτερα χρόνια, η P. Spitaels βρήκε λιθάργυρο στην Μακρόνησο που χρονολογείται το 2.500 π.Χ. 


Η ίδια χρονολόγησε την έναρξη εξόρυξης μεταλλευμάτων στην στοά το 3.000 π.Χ. δίπλα στο αρχαίο θέατρο Θορικού, πού κατασκευάσθηκε στα τέλη του 600 π.Χ.
Ο J.Servais βρήκε στον λόφο Βελατούρι, στο έδαφος Μυκηναϊκής λιθάργυρο χρονολογημένο το 1.500 π.Χ. ένδειξη ότι υπήρξε μεταλλουργία για την παραγωγή ασημιού (Κυπέλλωση).


** Το κείμενο έγραψε ο Νικόλαος Ηρ. Τσώνος και σημειώνει:
 

«Ως γέννημα–θρέμμα Λαυριώτης, θα θεωρούσα μεγάλη παράλειψη καθώς και ως ένα σημείο ασέβεια την μη αναφορά –έστω συνοπτικά και με παραλείψεις- της μεγάλης ιστορίας της Λαυρεωτικής, στην οποία -κατά τα νεώτερα χρόνια (1860) – τον αναλογούντα ρόλο έπαιξαν, το (επανασυσταθέν μετά από 2000 περίπου χρόνια) Βιομηχανικό Λαύριο , η Καμάριζα (Άγιος Κων/νος) , ο Θορικός, το Σούνιο, η Κερατέα, , η Παλαιά Φώκαια κλπ. πού από τότε διήνυσαν μια περίοδο παράλληλης ιστορίας.

Σήμερα δε η ένωση με τον «Καλλικράτη» μας οδηγεί σε μία κοινή νέα και «μονόδρομη» πορεία, πολλή δύσκολη λόγω των δυσμενών και αστάθμητων ιδίως συγκυριών της εποχής μας, πού απαιτεί δραματικά κοινή προσπάθεια, αλληλεγγύη και «ετοιμότητα» αντιμετώπισης του απρόβλεπτου...


Το «μικρό αυτό πόνημα» προέκυψε από την συρραφή κειμένων της σχετικής βιβλιογραφίας όπως:

“Το αρχαίο Λαύριο”1980 του Κων.Ηλ.Κονοφάγου
“Λαύριο- Το μαύρο φως”
Η μεταλλευτική & μεταλλουργική βιομηχανία στο Λαύριο1860-1917
Ελληνική & Ευρωπαϊκή διάσταση 2003
“Τοπίο και μνημεία της Λαυρεωτικής” 1994 του Γ.Ν.Δερμάτη
“Γαλλική Εταιρεία Μεταλλείων Λαυρίου (Γ.Ε.Μ.Λ.) η εξέλιξη και η συμβολή της στην ανάπτυξη της Ελληνικής οικονομίας κατά τον 19ο και 20ό αιώνα» 2010 της Αθαν.Μαρκουλή-Μποντιώτη
και άλλων βεβαίως πονημάτων που συνολικά αποτελούν την “Βίβλο της Λαυρεωτικής ιστορίας”

Τους ευχαριστώ όλους και ιδιαίτερα τον κ. Γ.Ν. Δερμάτη στα γραπτά του οποίου στηρίχθηκε σε συντριπτικό ποσοστό το κατωτέρω πόνημα !

Ζητώ δε ταπεινά την ανοχή αλλά και την επιείκεια σας για τον “πλατειασμό” αφ'ενός κάποιων αναφορών αλλά και την εμμονή μου σε πρόσωπα, γεγονότα κλπ. αφετέρου δε για την αυθόρμητη υποκειμενικότητα της γνώμης μου.




ΠΗΓΗ. e-telalis.gr